Waar komen onze spreekwoorden eigenlijk vandaan?

 In Blog

Wie Nederlands leert, kan er niet omheen: de talloze spreekwoorden die onze taal sieren. Sommige hebben een duidelijke herkomst, anderen lijken eigenlijk nergens op te slaan als je er wat langer over nadenkt. Leraren klagen dat de jeugd van tegenwoordig ze niet meer goed kent. Dit tot grote spijt van Neerlandici en historici, die vinden dat met onze spreekwoorden en gezegden een stukje cultureel erfgoed verloren gaat. Dat is waarschijnlijk ook zo. Blijft de vraag waar deze volkswijsheden eigenlijk vandaan komen.

Het Nederlands kent duizenden spreekwoorden. Op de website spreekwoorden.nl alleen al zijn er bijna 7000 geïndexeerd. Sommigen zijn geleend uit andere talen – “Het gras is altijd groener” namen we van onze Britse buren over en “Het is de toon die de muziek maakt” is een heele oud gezegde uit Frankrijk. Veel van de spreekwoorden die we vandaag de dag gebruiken zijn direct vertaald uit het Latijn, dat op een bepaald punt de meest invloedrijke taal in Europa was. Andere zijn weer een mooie weerspiegeling van de Nederlandse geschiedenis; verwijzingen naar de nijverheid, handel, de Nederlandse natuur, de zeevaart of Bijbelse verhalen. Hier heeft u een paar voorbeelden.

“Wie het eerst komt, wie het eerst maalt”

Dit gezegde verwijst naar een van de bekendste cultuurhistorische monumenten uit Nederland: de molen. In de Middeleeuwen werd door de boeren alle koren naar dwangmolens of banmolens gebracht, waar de molenaar het koren maalde. Wie als eerste aankwam, werd als eerst bediend. In het Utrechts Placaatboek (een boek uit 1632 met voorschriften en verordeningen) staat: “De moolenaars [zullen] gehouden wesen, het koorn, het welck eerst op de moolen gebragt wort, eerst te maalen, zonder ymand, die nakomt, te praefereeren voor den geenen, wiens koorn eerst ter moolen is gebragt.” Er werden dus geen vriendendiensten gedaan: iedereen mocht achteraan aansluiten.

“De eerste klap is een daalder waard”

We kwamen ook tegen: Een goed begin is een daalder waard. In een conflict heeft, volgens dit gezegde, de partij die het eerste uithaalt altijd een stapje voor. Oftewel: een goed begin is het halve werk. Een daalder was tot de helft van de 19e eeuw in omloop en was in waarde gelijk aan ongeveer 70 eurocent. Het Nederlands kent veel spreekwoorden die verwijzen naar geld. “Geld over de balk smijten”, “eieren voor je geld kiezen”, “geld stinkt niet”. Zou het iets te maken hebben met de zuinigheid waar wij Nederlanders om bekend staan?

“Een bord voor je kop hebben”

Iemand die een bord voor zijn kop heeft, gaat zijn eigen gang, zonder op signalen van anderen te letten. De herkomst van dit gezegde is niet bewezen, maar volgens Ter Laan in zijn Nederlandse spreekwoorden, spreuken en zegswijzen, kan deze uitdrukking teruggeleid worden naar de veehouderij: “Om een stier rustig te houden, bonden ze hem een plank (bord) voor de kop. Dan was hij gemakkelijk ergens heen te leiden. Vandaar het Groningse gezegde: hai het ’n bolbred veur; de bol is de stier en een bred is een plank.”

Omdat we er zo veel kennen, lijken sommige spreekwoorden en gezegden erg op elkaar en leidt dit soms tot hilarische verhaspelingen. De twitter-account @Verhaspelingen twittert geregeld over deze verbasterde spreekwoorden, “Voor iedereen die de vuile was aan de grote klok wil hangen”, volg het hier.

Soms leiden deze versprekingen zelfs tot het ontstaan van nieuwe, veel gebruikte uitdrukkingen. Door massamedia worden grappige uitspraken of uitspraken die je aan het denken zetten, sneller opgepikt en gepopulariseerd. De hoofdredacteur van Van Dale Woordenboeken, Ton den Boon, wijdde een heel boek aan het ontstaan van nieuwe uitdrukkingen: Elk nadeel heeft zijn voordeel – en 2499 andere spreekwoorden (2006).
Tijdens een interview over dit onderwerp met NRC zei Ten Boon ooit: “Als iemand een levenswijsheid op aantrekkelijke wijze verwoordt, nemen mensen dat over. Zo ging het vroeger en zo gaat het nu.”

Wilt u uw kennis van Nederlandse uitdrukkingen bijspijkeren? Meldt u zich dan nu aan voor een cursus Nederlands bij Brederode.

Recent Posts

Leave a Comment

Start typing and press Enter to search